Jednym z elementów pracy naukowej, który sprawia studentom najwięcej trudności, są odnośniki oraz przypisy odnoszące się do literatury źródłowej, fragmentów tekstu albo pojedynczych pojęć i wyrazów. Ich zadaniem jest nie tylko wskazanie źródła wykorzystanych informacji, lecz także przekazanie dodatkowych objaśnień, komentarzy lub wyjaśnień terminów, które mogłyby być dla czytelnika niezrozumiałe. Dzięki przypisom autor pracy może rozszerzyć tok wywodu bez zakłócania zasadniczej struktury tekstu głównego.
Przypisy można klasyfikować według różnych kryteriów. Z punktu widzenia ich charakteru wyróżnia się przypisy rzeczowe, słownikowe oraz bibliograficzne. Z kolei pod względem treści można mówić o przypisach źródłowych, polemicznych, dygresyjnych i odsyłających. Każdy z tych rodzajów pełni inną funkcję i może zostać wykorzystany w zależności od potrzeb autora oraz charakteru opracowania.
Przypis umieszcza się u dołu strony, oddzielając go od tekstu głównego linią ciągłą. Powinien znajdować się zawsze na tej stronie, do której się odnosi. W praktyce stosuje się numerację cyfrową, przy czym może ona być prowadzona w sposób ciągły dla całej pracy albo oddzielnie dla każdego rozdziału. W przypadku bardzo dużej liczby przypisów dopuszczalne jest również numerowanie przypisów na każdej stronie osobno. Za rozwiązanie bardziej przejrzyste uznaje się jednak numerację prowadzoną oddzielnie w obrębie poszczególnych rozdziałów.
W edytorze Microsoft Word dostępna jest funkcja umożliwiająca automatyczne wstawianie przypisów dolnych lub końcowych. Wykorzystanie tego narzędzia znacznie ułatwia przygotowanie pracy dyplomowej lub magisterskiej, ponieważ program sam kontroluje numerację oraz rozmieszczenie przypisów. Dawniej, przy przepisywaniu pracy na maszynie, konieczne było samodzielne planowanie miejsca na przypisy na każdej stronie.
W przypisie bibliograficznym należy zamieścić podstawowe dane identyfikujące cytowany dokument oraz numer strony, z której pochodzi cytowany fragment. Opis bibliograficzny powinien zawierać informacje dotyczące autora, którym może być osoba fizyczna albo instytucja, a także tytuł publikacji i ewentualne dodatki do tytułu, jeśli są one potrzebne do właściwego zrozumienia charakteru pracy. W przypadku wydawnictw wielotomowych należy podać numer tomu, części lub wolumenu. Istotne znaczenie mają również miejsce wydania, nazwa wydawcy oraz rok publikacji. Dopuszczalne jest stosowanie powszechnie przyjętych skrótów nazw wydawnictw, takich jak PWN, PWE czy Difin. Jeżeli publikacja ukazała się w określonej serii wydawniczej, należy wskazać nazwę serii i jej numer. Ostatnim elementem przypisu jest numer strony, do której odwołuje się autor pracy.
W pracach dyplomowych i magisterskich najczęściej spotyka się przypisy bibliograficzne źródłowe. Prawidłowe ich sporządzanie wymaga znajomości podstawowych zasad opisu bibliograficznego odnoszących się do różnych typów publikacji.
Opis bibliograficzny książki
Jeżeli książka została napisana przez jednego, dwóch lub trzech autorów, przypis powinien zawierać inicjał imienia autora, jego nazwisko, tytuł i podtytuł publikacji, a następnie numer tomu, jeżeli książka składa się z kilku tomów. Po tych danych należy podać miejsce wydania, nazwę wydawcy, rok wydania oraz numer strony.
Przykładowy zapis może wyglądać następująco:
P. Sulmicki: Planowanie i zarządzanie gospodarcze, Warszawa: PWE 1976, s. 113.
W przypadku dwóch autorów przypis przyjmuje podobną formę:
W. Ładoński, S. Urban: Proces tworzenia prac dyplomowych i magisterskich na studiach ekonomicznych. Poradnik, Warszawa–Wrocław: PWN 1989, s. 184.
Jeżeli publikacja posiada czterech autorów, można wymienić wszystkie nazwiska w kolejności alfabetycznej albo podać wyłącznie nazwisko pierwszego autora wraz ze skrótem „i in.”.
Przykładowo:
W. Baka i in.: Planowanie gospodarki narodowej, Warszawa: PWE 1976, s. 47.
W przypadku monografii opis bibliograficzny powinien zostać rozszerzony o informacje dotyczące serii wydawniczej lub numeru opracowania naukowego.
Przykład:
T.T. Kaczmarek: Zarządzanie ryzykiem handlowym i finansowym, Warszawa: SGH 1999, „Prace Naukowe SGH w Warszawie”, nr 111, seria „Monografie i Opracowania”, nr 5, s. 122.
Inaczej sporządza się przypisy dotyczące prac zbiorowych. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności podaje się tytuł pracy, a następnie dane redaktora naukowego odpowiedzialnego za całość opracowania.
Przykład:
Badanie i ocena jakości produktów spożywczych, red. I. Iwińska, Warszawa: PWE 1974, s. 401.
Opis bibliograficzny artykułów
Przy sporządzaniu przypisu odnoszącego się do artykułu należy rozpocząć od podania inicjału imienia i nazwiska autora oraz tytułu artykułu. Następnie zamieszcza się informacje dotyczące czasopisma lub dziennika, w którym tekst został opublikowany. Konieczne jest wskazanie tytułu czasopisma, roku wydania, numeru tomu lub zeszytu, a także zakresu stron.
Przykładowy przypis może mieć postać:
U. Wasik: „Zysk jako źródło finansowania rozwoju”, „Finanse” 1979, nr 11, s. 10–24.
Opis prac niepublikowanych
Opis bibliograficzny prac niepublikowanych sporządza się na podstawie danych znajdujących się na stronie tytułowej opracowania. Po podaniu imienia i nazwiska autora należy wskazać rodzaj pracy, na przykład pracę doktorską lub magisterską. Następnie podaje się nazwę instytucji, w której praca została wykonana, miejsce jej siedziby, rok opracowania oraz technikę wykonania, przykładowo informację, że jest to maszynopis lub rękopis.
Przykład:
A. Arabski: Wpływ alkoholu na korę mózgową człowieka, Instytut Psychiatrii w Warszawie, Warszawa 1999, maszynopis pracy doktorskiej, s. 15.
Odsyłanie do książki wcześniej cytowanej w pracy
W pracach naukowych często zachodzi potrzeba ponownego odwołania się do publikacji cytowanej wcześniej. W przypadku jednej książki jednego autora stosuje się inicjał imienia, nazwisko autora oraz odpowiedni skrót zastępujący tytuł publikacji. Najczęściej używa się skrótów: „dz. cyt.”, „op. cit.” lub „jw.”, po których należy podać numer strony.
Skróty te oznaczają odpowiednio:
- „dz. cyt.” – dzieło cytowane,
- „op. cit.” – opus citatum,
- „jw.” – jak wyżej.
Przykłady:
A. Abramowski: dz. cyt., s. 10.
A. Baranowski: op. cit., s. 20.
B. Ciecierski: jw., s. 30–32.
Jeżeli w pracy cytowanych jest kilka książek tego samego autora, wówczas zamiast pełnego tytułu można podać jego skróconą formę.
Przykładowo:
T.T. Kaczmarek: Zarządzanie…, s. 55.
T.T. Kaczmarek: Poradnik eksportera, s. 33.
W sytuacji, gdy kolejne przypisy odnoszą się do tej samej publikacji, stosuje się określenia „op. cit.”, „ibidem” lub „tamże”.
Przykłady:
Op. cit., s. 2–4.
Ibidem, s. 5.
Tamże, s. 15.
Niezależnie od przyjętego sposobu sporządzania przypisów należy pamiętać, że ich forma musi być jednolita w całej pracy dyplomowej lub magisterskiej.
Zastosowanie skrótów „por.” i „zob.”
W trakcie analizy literatury autor pracy często spotyka się z treściami, do których chce się odwołać bez dosłownego cytowania. W takim przypadku nie przytacza się fragmentu tekstu, lecz jedynie nawiązuje do głównej myśli autora poprzez jej omówienie lub parafrazę. Wówczas stosuje się skróty „por.” albo „zob.”.
Po użyciu jednego z tych skrótów należy podać inicjał imienia i nazwisko autora, tytuł publikacji, miejsce wydania, rok wydania oraz numer strony. Tego rodzaju odwołania wskazują czytelnikowi źródło inspiracji lub podstawę przedstawianych rozważań, nie oznaczając jednak cytatu dosłownego.